त्रिपुरारी पौर्णिमा २०२६: तारीख, महत्त्व, भगवान शंकरांची कथा आणि दीपदान विधी
हिंदू धर्मात कार्तिक महिन्यातील पौर्णिमेला विशेष महत्त्व आहे. या दिवसाला कार्तिक पौर्णिमा, त्रिपुरारी पौर्णिमा आणि काही ठिकाणी देव दिवाळी असेही म्हटले जाते. महाराष्ट्रात त्रिपुरारी पौर्णिमेच्या दिवशी मंदिरांमध्ये दीपमाळा प्रज्वलित केल्या जातात. दिव्यांच्या प्रकाशाने उजळलेले मंदिर परिसर आणि भक्तिमय वातावरण हे या दिवसाचे खास वैशिष्ट्य असते.
२०२६ मध्ये त्रिपुरारी पौर्णिमा मंगळवार, २४ नोव्हेंबर रोजी साजरी केली जाणार आहे. या दिवशी भगवान शिवाची पूजा, दीपदान आणि प्रार्थना करण्याची परंपरा आहे.
त्रिपुरारी पौर्णिमा २०२६ तारीख आणि तिथी
चला तर जाणून घेऊया त्रिपुरारी पौर्णिमेची तारीख, तिथी, धार्मिक महत्त्व, पौराणिक कथा आणि पूजा करण्याची सोपी पद्धत.
२०२६ मध्ये त्रिपुरारी पौर्णिमा मंगळवार, २४ नोव्हेंबर रोजी आहे.
सण: त्रिपुरारी पौर्णिमा
वार: मंगळवार
तारीख: २४ नोव्हेंबर २०२६
पौर्णिमा तिथी प्रारंभ: २३ नोव्हेंबर रात्री ११:४२ वाजता
पौर्णिमा तिथी समाप्त: २४ नोव्हेंबर रात्री ८:२३ वाजता
वरील तिथी वेळा पुण्यासाठी दिलेल्या पंचांगानुसार आहेत. इतर शहरांमध्ये काही मिनिटांचा फरक असू शकतो. स्थानिक पंचांगानुसार वेळ तपासावी.
त्रिपुरारी पौर्णिमा म्हणजे काय?
कार्तिक महिन्यातील शुक्ल पक्षाच्या पौर्णिमेला त्रिपुरारी पौर्णिमा म्हणतात. पौराणिक मान्यतेनुसार या दिवशी भगवान शंकरांनी त्रिपुरासुराचा वध करून देवतांना त्याच्या त्रासातून मुक्त केले.’त्रिपुरारी’ या शब्दाचा अर्थ त्रिपुराचा शत्रू किंवा त्रिपुराचा नाश करणारा असा होतो. भगवान शंकरांनी त्रिपुरासुराच्या तीन नगरांचा नाश केला, म्हणून त्यांना त्रिपुरारी असे नाव मिळाले, अशी धार्मिक मान्यता आहे.या विजयाच्या आनंदात देवतांनी दिवे प्रज्वलित केले, अशी कथा सांगितली जाते. त्यामुळे या दिवशी दीपदान करण्याला विशेष महत्त्व आहे.
त्रिपुरारी पौर्णिमेची पौराणिक कथापौराणिक कथेनुसार, तारकासुराच्या तीन पुत्रांनी कठोर तपश्चर्या करून ब्रह्मदेवांना प्रसन्न केले. त्यांनी ब्रह्मदेवांकडून विशेष वरदान प्राप्त केले. त्यांच्या तीन नगरांचे नाव सोने, चांदी आणि लोखंड यांच्या संदर्भाने सांगितले जाते.या तीन नगरांमुळे असुरांची शक्ती वाढली आणि त्यांनी देवतांना त्रास देण्यास सुरुवात केली. असुरांच्या वाढत्या अत्याचारांमुळे देवता चिंतेत पडल्या. त्यांनी भगवान शंकरांकडे मदत मागितली.देवतांची विनंती ऐकून भगवान शंकरांनी त्रिपुरासुराचा नाश करण्याचा संकल्प केला. योग्य क्षणी त्यांनी एका बाणाने तीनही नगरांचा नाश केला आणि देवतांना असुरांच्या त्रासातून मुक्त केले.या विजयामुळे देवतांनी आनंदोत्सव साजरा केला आणि दिवे प्रज्वलित केले, अशी धार्मिक कथा प्रचलित आहे. याच घटनेच्या स्मरणार्थ कार्तिक पौर्णिमेला त्रिपुरारी पौर्णिमा म्हणून साजरे केले जाते.
त्रिपुरारी पौर्णिमेचे धार्मिक महत्त्व
त्रिपुरारी पौर्णिमा हा भगवान शंकरांच्या विजयाचे स्मरण करून देणारा पवित्र दिवस मानला जातो.या दिवसाचे काही महत्त्वाचे पैलू पुढीलप्रमाणे आहेत:
1. भगवान शिवाची उपासना: या दिवशी भगवान शंकरांची पूजा आणि प्रार्थना केली जाते.
2. दीपदानाची परंपरा: मंदिरांमध्ये, दीपमाळांमध्ये आणि काही ठिकाणी नदीकाठी दिवे लावले जातात.
3. अंधारावर प्रकाशाचा विजय: दिवे प्रज्वलित करण्यामागे अज्ञान आणि नकारात्मकतेवर ज्ञान व चांगुलपणाचा विजय असा भाव व्यक्त केला जातो.
4. कार्तिक महिन्याचे महत्त्व: कार्तिक महिना धार्मिक उपासना, स्नान, दान आणि दीपदानासाठी महत्त्वाचा मानला जातो.
त्रिपुरारी पौर्णिमेला दीपदान का केले जाते?
त्रिपुरारी पौर्णिमेच्या दिवशी दीपदान करण्याची विशेष परंपरा आहे. महाराष्ट्रातील अनेक मंदिरांमध्ये उंच दगडी दीपमाळा असतात. या दीपमाळांमध्ये दिवे लावून त्या प्रकाशमान केल्या जातात.विशेषतः प्राचीन शिवमंदिरांमध्ये या दिवशी दीपोत्सवाचे आयोजन केले जाते. अनेक ठिकाणी भाविक मंदिरात जाऊन दिवे लावतात आणि भगवान शंकरांचे दर्शन घेतात.दीपदान करताना श्रद्धा, भक्ती आणि मनातील सद्भावना यांना महत्त्व दिले जाते.
त्रिपुरारी पौर्णिमेला पूजा कशी करावी?
त्रिपुरारी पौर्णिमेला घरच्या घरी साध्या पद्धतीने भगवान शंकरांची पूजा करता येते.
पूजेसाठी साहित्य:
भगवान शंकरांचा फोटो किंवा शिवलिंग
स्वच्छ पाणी
बेलपत्र
फुले
अक्षता
धूप आणि अगरबत्ती
तुपाचा किंवा तेलाचा दिवा
नैवेद्यपूजा विधी:
1. सकाळी लवकर उठून स्नान करून स्वच्छ कपडे परिधान करावेत.
2. देवघर स्वच्छ करून भगवान शंकरांच्या प्रतिमेसमोर दिवा लावावा.
3. शिवलिंग असल्यास परंपरेनुसार स्वच्छ पाण्याने अभिषेक करावा.
4. भगवान शंकरांना बेलपत्र आणि फुले अर्पण करावीत.
5. धूप, दीप आणि नैवेद्य दाखवावा.
6. ‘ॐ नमः शिवाय’ या मंत्राचा जप करावा.
7. संध्याकाळी घरात किंवा सुरक्षित ठिकाणी दिवा लावून दीपदान करावे.आपल्या घरातील परंपरेनुसार पूजेची पद्धत वेगळी असू शकते. त्यानुसार पूजा करावी.
त्रिपुरारी पौर्णिमेला काय करावे?
भगवान शंकरांचे दर्शन घ्यावे.
घरात आणि देवघरात दिवे लावावेत.
शक्य असल्यास मंदिरातील दीपोत्सवात सहभागी व्हावे.
गरजू व्यक्तींना अन्न किंवा आवश्यक वस्तूंचे दान करावे.
आपल्या श्रद्धेनुसार मंत्रजप आणि प्रार्थना करावी.
दीप लावताना आग सुरक्षिततेची काळजी घ्यावी.
दिवे पडदे, कागद किंवा ज्वलनशील वस्तूंपासून दूर ठेवावेत.
त्रिपुरारी पौर्णिमा आणि देव दिवाळी यांचा संबंध
कार्तिक पौर्णिमेला अनेक भागांमध्ये देव दिवाळी म्हणूनही ओळखले जाते. विशेषतः उत्तर भारतातील वाराणसी येथे गंगा नदीच्या घाटांवर मोठ्या प्रमाणात दीपोत्सव साजरा केला जातो.महाराष्ट्रात याच पौर्णिमेला त्रिपुरारी पौर्णिमा म्हणून ओळखले जाते. मंदिरांमधील दीपमाळा प्रज्वलित करणे ही येथील विशेष परंपरा आहे.
प्रदेशानुसार सण साजरा करण्याच्या पद्धती वेगळ्या असल्या तरी प्रकाश, भक्ती आणि धार्मिक उत्सव हा त्यामागील समान भाव आहे.
निष्कर्ष
त्रिपुरारी पौर्णिमा हा केवळ दिवे लावण्याचा सण नसून भगवान शंकरांच्या विजयाचे स्मरण करून देणारा आणि प्रकाशाचे महत्त्व सांगणारा दिवस आहे.
कार्तिक पौर्णिमेच्या या पवित्र दिवशी मंदिरांमधील दीपमाळा, घरातील दिवे आणि भक्तिमय वातावरण यामुळे संपूर्ण परिसर प्रसन्न होतो.
२०२६ मध्ये २४ नोव्हेंबर रोजी येणारी त्रिपुरारी पौर्णिमा आपणही श्रद्धेने साजरी करूया. भगवान शंकरांची पूजा करून आणि दीपदान करून या दिवसाचे धार्मिक महत्त्व जपूया.ॐ नमः शिवाय!