Snehal Patil
छत्रपती शिवाजी महाराजांचे ज्येष्ठ चिरंजीव आणि हिंदवी स्वराज्याचे दुसरे छत्रपती म्हणजे धर्मरक्षक छत्रपती संभाजी महाराज. त्यांचा जन्म १४ मे १६५७ रोजी पुरंदर किल्ल्यावर झाला. त्यांच्या आईचे नाव सईबाई होते. लहानपणापासूनच संभाजी महाराज अत्यंत बुद्धिमान, पराक्रमी आणि धाडसी होते. त्यांना संस्कृत, फारसी, मराठी यांसारख्या अनेक भाषांचे ज्ञान होते. युद्धकला, राजकारण आणि प्रशासन यांचे शिक्षण त्यांनी लहान वयातच घेतले.
संभाजी महाराजांनी वडिलांच्या मार्गदर्शनाखाली स्वराज्याचे संस्कार घेतले. १६८० साली छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर त्यांनी स्वराज्याची धुरा सांभाळली. त्या काळात मुघल बादशहा औरंगजेब दक्षिणेत उतरून स्वराज्य संपवण्याचा प्रयत्न करत होता. अशा कठीण परिस्थितीत संभाजी महाराजांनी अत्यंत शौर्याने आणि धैर्याने स्वराज्याचे रक्षण केले.
संभाजी महाराजांनी सुमारे नऊ वर्षे मुघल, सिद्दी, पोर्तुगीज अशा अनेक शत्रूंशी लढा दिला. त्यांच्या पराक्रमामुळे औरंगजेबाला स्वराज्य जिंकणे अशक्य झाले. त्यांनी अनेक लढायांमध्ये शत्रूंना पराभूत केले. ते केवळ शूर योद्धेच नव्हते, तर उत्तम कवी आणि साहित्यिकही होते. त्यांनी संस्कृतमध्ये ‘बुधभूषण’ हा ग्रंथ लिहिला.
१६८९ साली संगमेश्वर येथे गद्दारांमुळे त्यांना पकडण्यात आले. औरंगजेबाने त्यांना इस्लाम धर्म स्वीकारण्याचा प्रस्ताव दिला, परंतु संभाजी महाराजांनी धर्मांतर करण्यास ठाम नकार दिला. धर्म आणि स्वराज्यासाठी त्यांनी अमानुष छळ सहन केला, पण आपल्या तत्त्वांशी तडजोड केली नाही. अखेरीस ११ मार्च १६८९ रोजी तुलापूर येथे त्यांना क्रूरपणे ठार मारण्यात आले.
संभाजी महाराजांनी आपल्या बलिदानाने धर्मरक्षणाचे महान उदाहरण घालून दिले. म्हणूनच त्यांना “धर्मवीर” आणि “धर्मरक्षक” म्हणून ओळखले जाते. त्यांच्या शौर्य, त्याग आणि देशभक्तीमुळे स्वराज्याची ज्योत कधीही विझली नाही. पुढे मराठ्यांनी औरंगजेबाला पराभूत करून स्वराज्य अधिक बळकट केले.
छत्रपती संभाजी महाराजांचे जीवन आपल्याला धैर्य, निष्ठा आणि धर्मनिष्ठा यांचे महत्त्व शिकवते. त्यांच्या बलिदानामुळे हिंदवी स्वराज्य टिकून राहिले. म्हणूनच प्रत्येक भारतीयाने त्यांच्या कार्याची आठवण ठेवून त्यांच्या आदर्शांचे अनुसरण करावे.
धर्मरक्षक छत्रपती संभाजी महाराज यांचे जीवन हे पराक्रम, त्याग आणि स्वाभिमान यांचे तेजस्वी प्रतीक आहे.
छत्रपती संभाजी महाराज हे शौर्य, धैर्य आणि अटळ स्वाभिमान यांचे प्रतीक होते. स्वराज्याचे दुसरे छत्रपती म्हणून त्यांनी अत्यंत कठीण काळात राज्यकारभार सांभाळला आणि अनेक बलाढ्य शत्रूंना धूळ चारली. त्यांच्या पराक्रमामुळेच त्यांना “धर्मवीर” आणि “धर्मरक्षक” म्हणून गौरवले जाते.
औरंगजेबाविरुद्ध शंभूराजांनी ९ वर्षे लढा दिला.१६८० मध्ये सिंहासनावर आरूढ झाल्यानंतर संभाजी महाराजांना सर्वात मोठा धोका होता तो मुघल बादशहा औरंगजेबाचा. औरंगजेबाने स्वराज्य नष्ट करण्यासाठी प्रचंड सैन्य दक्षिणेत पाठवले. तरीही संभाजी महाराजांनी सुमारे नऊ वर्षे (१६८०–१६८९) त्याच्याशी पराक्रमाने लढा दिला. त्यांच्या चपळ युद्धनीतीमुळे औरंगजेबाला स्वराज्य जिंकता आले नाही.
संभाजी महाराजांनी १६८१ साली मुघलांच्या संपन्न बुरहानपूर शहरावर अचानक हल्ला केला. ही मोहीम अत्यंत धाडसी होती. या स्वारीमुळे मुघल सत्तेला मोठा धक्का बसला आणि स्वराज्याची ताकद सर्वांना कळली.कोकण व किनाऱ्यावर सिद्दी आणि पोर्तुगीज यांचा प्रभाव वाढत होता. संभाजी महाराजांनी सिद्दींच्या जंजिरा किल्ल्यावर मोहीम उघडली आणि पोर्तुगीजांनाही धडा शिकवला. त्यांनी गोव्याच्या परिसरात धाड टाकून शत्रूंना सावध केले.संभाजी महाराजांनी कर्नाटक भागातही मोहिमा केल्या. त्यांनी मैसूर, तंजावर आदी भागांत स्वराज्याचा प्रभाव वाढवला. त्यांच्या पराक्रमामुळे मराठ्यांचा दबदबा दक्षिण भारतातही निर्माण झाला.
१६८९ मध्ये संगमेश्वर येथे विश्वासघातामुळे त्यांना पकडण्यात आले. औरंगजेबाने धर्मांतराचा प्रस्ताव दिला; परंतु संभाजी महाराजांनी तो ठामपणे नाकारला. अमानुष छळ सहन करूनही त्यांनी आपला धर्म आणि स्वाभिमान सोडला नाही. हे त्यांचे सर्वात महान पराक्रम मानले जाते.संभाजी महाराजांचे जीवन हे केवळ युद्धपराक्रमापुरते मर्यादित नव्हते, तर ते स्वराज्यनिष्ठा, धर्मनिष्ठा आणि अटळ धैर्य यांचे मूर्तिमंत उदाहरण होते. त्यांच्या शौर्यामुळेच स्वराज्याची ज्योत कायम प्रज्वलित राहिली.धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांचे पराक्रम इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी कोरलेले आहेत.
छत्रपती संभाजी महाराज हे केवळ शूर योद्धे नव्हते, तर ते विद्वान, कवी आणि साहित्यप्रेमीही होते. त्यांना संस्कृत, मराठी, फारसी, हिंदी अशा अनेक भाषांचे ज्ञान होते. युद्धकौशल्याबरोबरच त्यांना साहित्य आणि तत्त्वज्ञानाचीही आवड होती. त्यांनी स्वतः संस्कृत भाषेत ग्रंथरचना केली.
संभाजी महाराजांनी संस्कृत भाषेत लिहिलेला ‘बुधभूषण’ हा त्यांचा सर्वात प्रसिद्ध ग्रंथ मानला जातो.हा ग्रंथ राजकारण, नीतिशास्त्र आणि राज्यकारभार यांवर आधारित आहे.यात आदर्श राजाची कर्तव्ये, प्रशासन, न्याय आणि शत्रूंशी वागणूक याविषयी मार्गदर्शन केले आहे.या ग्रंथातून संभाजी महाराजांचे विद्वत्तापूर्ण व्यक्तिमत्त्व आणि शासनदृष्टी दिसून येते.
संभाजी महाराजांच्या पत्नी येसूबाई महाराणी यांचा उल्लेख विशेषत्वाने केला जातो. संकटसमयी दाखवलेले त्यांचे धैर्य आणि त्याग यामुळे त्यांना मराठा इतिहासात मानाचे स्थान आहे.
धर्मरक्षक छत्रपती संभाजी महाराज 10 ओळी मराठी निबंध
- छत्रपती संभाजी महाराज हे छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे ज्येष्ठ पुत्र होते.
- संभाजी महाराज हे धर्मरक्षक आणि पराक्रमी छत्रपती राजा होते.
- छत्रपती संभाजी महाराज यांनी स्वराज्य आणि धर्मरक्षणासाठी आपले आयुष्य अर्पण केले.
- छत्रपती संभाजीराजे यांनी औरंगजेबाच्या अन्यायकारक धोरणांना कडाडून विरोध केला आणि त्याच्याशी लढा दिला.
- संकटसमयी देखील त्यांनी स्वतःचे प्राण देणे पत्करले मात्र त्यांनी स्वतःचा धर्म सोडला नाही.
- युद्धातील लढाई लढण्याबरोबरच ते एक उत्तम लेखक देखील होते त्यांनी बुधभूषण हा ग्रंथ लिहिला.
- प्रजेवर छत्रपती संभाजी महाराजांचे विशेष प्रेम आणि निष्ठा होती.
- छत्रपती संभाजी महाराज यांनी आपल्या प्राणाचे बलिदान देऊन आपला धर्म राखला.
- छत्रपती संभाजी महाराज यांच्या सारखा पुत्र आपल्या पोटी जन्माला का आला नाही हा विचार करून औरंगजेब आयुष्यभर झुरत राहिला.
- छत्रपती संभाजी महाराज यांच्या बलिदानाने मराठा समाज मोघलांविरुद्ध त्वेषाने लढला आणि पुढे मराठ्यांनी दिल्ली देखील काबीज केली हीच एकप्रकारे संभाजी राजांसाठी श्रद्धांजली ठरली.
छत्रपती संभाजी महाराज यांचा जन्म कधी झाला?
१४ मे१६५७ रोजी छत्रपती संभाजी महाराज यांचा जन्म झाला.
संभाजी महाराजांना ‘धर्मरक्षक’ का म्हटले जाते?
संभाजी महाराजांनी औरंगजेबाच्या दबावाखाली धर्मांतर करण्यास नकार दिला आणि स्वराज्य व हिंदू धर्मासाठी प्राणार्पण केले. त्यामुळे त्यांना ‘धर्मरक्षक’ म्हटले जाते.
संभाजी महाराजांचे सर्वात प्रसिद्ध लिखाण कोणते आहे?
संभाजी महाराजांनी संस्कृत भाषेत लिहिलेला ‘बुधभूषण’ हा त्यांचा सर्वात प्रसिद्ध ग्रंथ आहे. यात राजकारण, नीतिशास्त्र आणि राज्यकारभार यांचे मार्गदर्शन केले आहे.